“जापानबाट नेपालले सिक्ने १० मन्त्र”

जापानमा बस्दै गर्दा एउटा प्रश्न बारम्बार मेरो मनमा उठ्छ,प्राकृतिक स्रोतसाधन र सम्भावनाले भरिपूर्ण नेपालले अपेक्षित विकास किन गर्न सकेन, जबकि दोस्रो विश्वयुद्धको विनाशबाट उठेको जापान आज प्रविधि,उद्योग,प्रणाली र व्यवस्थापनका क्षेत्रमा विश्वकै उदाहरणीय देशहरूमध्ये एक बनेको छ?

नेपाल र जापानको भूगोल, अर्थतन्त्र र ऐतिहासिक परिस्थिति फरक छन्। त्यसैले जापानको “विकास मोडेल”जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्न नसकिएला तर विकासका लागि आवश्यक सोच, कार्यशैली, इमानदारी,संस्थागत नीति निर्माण र संस्कार भने नेपालले जापानबाट अवश्य सिक्न सक्छ।

नेपाललाई सम्भावनाको कमी होइन,सम्भावनालाई परिणाममा बदल्ने प्रभावकारी नीति,दृढ इच्छाशक्ति र जिम्मेवार कार्यान्वयनको आवश्यकता निम्न “दश मन्त्र”मा पाउन सकिन्छ।

१. राजनीतिक स्थिरता र दीर्घकालीन राष्ट्रिय योजना : 

विकासका लागि सरकार परिवर्तन हुनु मात्र समस्या होइन,सरकार परिवर्तनसँगै राष्ट्रिय प्राथमिकता र योजनाको निरन्तर कार्यान्वयन हुन नसक्नु ठूलो समस्या हो। हरेक सरकारले अघिल्लो सरकारले सुरु गरेका कामको समीक्षा गरी आवश्यक सुधारसहित अघि बढ्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। नेपालमा शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, ऊर्जा, उद्योग,पर्यटन र पूर्वाधार विकासका क्षेत्रमा कम्तीमा १० देखि २० वर्षसम्मको राष्ट्रिय लक्ष्य तय गरिनुपर्छ। सरकार र मन्त्री फेरिए पनि राष्ट्रिय विकासका आधारभूत योजना नफेरिने गरी संस्थागत व्यवस्था कडाइका साथ लागू गर्नु पर्छ। विकास कुनै एउटा दलको उपलब्धि होइन, “राष्ट्रको साझा उपलब्धि”हो भन्ने सोच राजनीतिक नेतृत्वमा स्थापित हुनुपर्छ।

२. भ्रष्टाचार नियन्त्रण र जिम्मेवारीको स्पष्ट व्यवस्था :

जापानबाट नेपालले सिक्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण पाठमध्ये एउटा हो,सार्वजनिक जिम्मेवारीलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्ने संस्कार। नेपालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि भाषण र प्रतिबद्धता मात्र कागजमा सिमित भए। सार्वजनिक खरिद,सरकारी ठेक्का,बजेट खर्च र विकास आयोजनालाई “पारदर्शी”बनाउनुपर्छ। सरकारी निर्णय र खर्चको विवरण नागरिकले सहजै हेर्न सक्ने डिजिटल प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

भ्रष्टाचारको आरोप लाग्दैमा कसैलाई दोषी मान्नु हुँदैन; तर निष्पक्ष अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियाबाट दोष प्रमाणित भएमा पद, पहुँच र राजनीतिक सम्बन्धका आधारमा उन्मुक्ति पनि दिनु हुँदैन। कानुन सबैका लागि समान हुने र सार्वजनिक पदमा बसेकाले आफ्नो निर्णयको जवाफ दिनुपर्ने व्यवस्था नै “सुशासन”को आधार हो।

३. शिक्षा प्रणालीलाई प्रमाणपत्रबाट सीप र उत्पादनसँग जोड्ने :

नेपालमा शिक्षित युवाको संख्या बढिरहेको छ,तर धेरै युवा रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन्। यसले हाम्रो शिक्षा प्रणालीले श्रमबजार,उत्पादन र उद्यमशीलतासँग पर्याप्त सम्बन्ध स्थापित गर्न नसकेको प्रश्न उठाउँछ। जापानबाट सिक्दै अब विद्यालय तहदेखि नै अनुशासन, व्यावहारिक ज्ञान,प्राविधिक सीप, समूहमा काम गर्ने क्षमता र समस्याको समाधान खोज्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।

प्राविधिक शिक्षा, कृषि, सूचना प्रविधि, इन्जिनियरिङ,स्वास्थ्य सेवा र उद्योगसँग सम्बन्धित तालिमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। शिक्षण संस्थालाई निजी क्षेत्रसँग जोडेर विद्यार्थीले पढाइसँगै व्यावहारिक अनुभव प्राप्त गर्ने अवसर बढाउनुपर्छ। शिक्षाको उद्देश्य विदेश जाने प्रमाणपत्रधारी जनशक्ति उत्पादन गर्नु मात्र होइन,देशमै रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने दक्ष, सिर्जनशील र जिम्मेवार नागरिक तयार गर्नु पनि हो।

४. कृषि र उद्योगलाई अर्थतन्त्रको बलियो आधार बनाउने :

नेपालका गाउँहरूमा खेतीयोग्य जमिन छ,तर धेरै ठाउँमा खेती व्यावसायिक बन्न सकेको छैन। उत्पादन,भण्डारण,प्रशोधन, ढुवानी र बजार व्यवस्थापनमा कमजोरी छन्। परिणामतः हामीले उत्पादन गर्न सक्ने धेरै वस्तु पनि आयात गर्नुपरेको छ। जापानबाट सिकेर नेपालले कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधि, वैज्ञानिक खेती, गुणस्तरीय बीउ, सिँचाइ, कृषि अनुसन्धान र बजारको सुनिश्चिततामा लगानी बढाउनुपर्छ।

कृषि उत्पादनलाई खाद्य प्रशोधन उद्योग, चिस्यान केन्द्र, प्याकेजिङ र निर्यातसँग जोड्नुपर्छ। त्यस्तै, साना तथा मझौला उद्योगलाई सस्तो र सहज ऋण,प्रविधि, बजार र स्थिर नीतिगत वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। नेपालले जलविद्युत्, पर्यटन, जडीबुटी,कृषि उत्पादन र सूचना प्रविधिमा आफ्ना तुलनात्मक लाभलाई आर्थिक अवसरमा बदल्न सक्छ। युवा विदेश जान नपाउने वातावरण बनाउनु हाम्रो उद्देश्य होइन,युवाले नेपालमै बस्दा पनि सम्मानजनक आम्दानी,सुरक्षित भविष्य र प्रगतिको अवसर पाउने वातावरण बनाउनु सरकारको दायित्व हो।

५. समयको पालना,श्रमको सम्मान र कार्यसंस्कृतिमा सुधार :

जापानमा समयको मूल्य, कामप्रतिको जिम्मेवारी र सेवाग्राहीप्रतिको सम्मान दैनिक जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। नेपालले पनि सरकारी कार्यालयदेखि विद्यालय, अस्पताल र निजी क्षेत्रसम्म समयपालना र कामको गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। कार्यालयमा उपस्थित हुनु मात्र काम गरेको प्रमाण हुनु हुँदैन। कर्मचारीको मूल्याङ्कन सेवा प्रवाह, कार्यसम्पादन, नागरिकको सन्तुष्टि र जिम्मेवारी निर्वाहका आधारमा हुनुपर्छ।

श्रमलाई सानो–ठूलो भनेर विभाजन गर्ने सामाजिक सोच बदल्न पनि आवश्यक छ। कृषि, निर्माण,सरसफाइ,प्राविधिक काम र उत्पादनमूलक श्रमको सम्मान हुनुपर्छ। काम गर्ने मानिसको सम्मान हुने र जिम्मेवारी पूरा नगर्नेले जवाफ दिनुपर्ने संस्कृति विकास भएमा सार्वजनिक सेवा र उत्पादन दुवै क्षेत्रमा सुधार आउन सक्छ।

६. गुणस्तरीय पूर्वाधार र योजनाबद्ध सहरी विकास :

नेपालमा सडक,पुल,खानेपानी, विद्युत् र अन्य पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो लगानी हुँदै आएको छ। तर निर्माणपछि मर्मतसम्भार,गुणस्तर नियन्त्रण र दीर्घकालीन उपयोगितामा पर्याप्त ध्यान नदिइने समस्या देखिन्छ। जापानको अनुभवबाट सिक्दै नेपालले पूर्वाधार निर्माणलाई उद्घाटन र प्रचारको विषयमा सीमित नराखी गुणस्तर,सुरक्षा र दिगोपनसँग जोड्नुपर्छ।

आयोजना सुरु गर्नुअघि सम्भाव्यता अध्ययन, वातावरणीय मूल्याङ्कन, लागत–लाभ विश्लेषण र जग्गासम्बन्धी समस्या समाधान गर्नुपर्छ। निर्माण सम्पन्न भएपछि नियमित मर्मतसम्भार र प्राविधिक अनुगमनको व्यवस्था हुनुपर्छ। सहरी विकासमा सार्वजनिक यातायात,फोहोर व्यवस्थापन, ढल निकास,पैदलयात्रीको सुरक्षा र विपद् जोखिम न्यूनीकरणलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ। नेपाल जस्तो भूकम्प,बाढीपहिरो र अन्य प्राकृतिक विपद्को जोखिम भएको देशमा सुरक्षित निर्माण र पूर्वतयारीलाई विकासकै अभिन्न अङ्ग बनाउनुपर्छ।

७. प्रविधिको प्रयोग र सरकारी सेवामा पारदर्शिता :

आज प्रविधिबिना तीव्र आर्थिक विकासको कल्पना कठिन छ। नेपालले सरकारी सेवामा डिजिटल प्रणाली विस्तार गर्दै नागरिकले अनावश्यक झन्झट, ढिलासुस्ती र बिचौलियाको समस्या भोग्न नपर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।

सरकारी अभिलेख,कर प्रणाली, सार्वजनिक खरिद,नागरिक सेवा र विकास आयोजनाको अनुगमनलाई क्रमशः डिजिटल बनाउनुपर्छ। तर डिजिटल सेवा विस्तारसँगै व्यक्तिगत विवरणको सुरक्षा र प्रविधिमा पहुँच नभएका नागरिकको सुविधालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

प्रविधि भनेको आधुनिक देखिने माध्यम मात्र होइन,यसले नागरिकको समय बचाउन,खर्च घटाउन,सेवा सुधार्न र भ्रष्टाचारका अवसर कम गर्न सक्नुपर्छ।

८. विदेशमा रहेका नेपालीको ज्ञानसिप र पुँजीलाई उपयोग गर्ने :

जापानलगायत विभिन्न देशमा लाखौँ नेपालीले काम,अध्ययन, व्यवसाय र अनुसन्धानमार्फत अनुभव हासिल गरिरहेका छन्। उनीहरूले सिकेको प्रविधि, व्यवस्थापन,कार्यसंस्कृति र उद्यमशीलताको ज्ञान नेपालको विकासमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।सरकारले विदेशमा रहेका नेपालीलाई केवल विप्रेषण पठाउने स्रोतका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। उनीहरूलाई ज्ञान,सीप, लगानी र नवप्रवर्तनका साझेदारका रूपमा जोड्नुपर्छ।

विदेशबाट फर्कने युवालाई व्यवसाय स्थापना गर्न सहज ऋण,प्राविधिक परामर्श,बजार पहुँच र नीतिगत सहजीकरण उपलब्ध गराउनुपर्छ। नेपाल र विदेशका शैक्षिक संस्था तथा उद्योगबीच सहकार्य बढाउनुपर्छ। नेपालको विकासका लागि विदेशमा रहेका नेपालीको भावना मात्र होइन,उनीहरूको क्षमता र अनुभवलाई पनि राष्ट्रिय योजनासँग जोड्न आवश्यक छ।

९. जापानसँगको सहकार्यलाई परिणाममुखी बनाउने :

नेपाल र जापानबीच लामो समयदेखि मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध र विकास सहकार्य रहँदै आएको छ। जापानले नेपालमा शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि,पूर्वाधार,मानव संसाधन विकास र विपद् व्यवस्थापनलगायत क्षेत्रमा सहयोग गर्दै आएको छ। अब नेपाल सरकारले यस्तो सहकार्यलाई अझ रणनीतिक र परिणाममुखी बनाउनुपर्छ। जापानबाट सहयोग प्राप्त गर्ने मात्र होइन, जापानी प्रविधि र व्यवस्थापनका राम्रा अभ्यास सिकेर नेपाली संस्था र जनशक्तिको क्षमता बढाउने लक्ष्य राख्नुपर्छ।

जापानमा अध्ययन तथा तालिम लिएका नेपाली विज्ञ,प्राविधिक र सरकारी कर्मचारीको ज्ञान व्यवहारमा लागू भए–नभएको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। सहयोगमा बनेका आयोजना दीर्घकालसम्म सञ्चालन हुने,स्थानीय जनशक्तिले व्यवस्थापन गर्न सक्ने र नागरिकलाई वास्तविक लाभ पुग्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ। नेपालको विकासमा वैदेशिक सहयोग महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ,तर त्यसलाई प्रभावकारी बनाउने जिम्मेवारी अन्ततः नेपालकै सरकार,संस्था र नेतृत्वको हो।

१०. विकासको केन्द्रमा नागरिकको जीवनस्तर राख्ने :

विकास भनेको अग्ला भवन, फराकिला सडक र ठूला आयोजनाको नाम मात्र होइन। आम नागरिकले गुणस्तरीय शिक्षा,सहज स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षित आवास,स्वच्छ वातावरण,सम्मानजनक रोजगारी र न्यायपूर्ण अवसर पाउनु मुख्य विकास हो। सरकारले विकासको सफलता बजेट खर्च भएको रकम वा सम्पन्न आयोजनाको संख्याले मात्र मापन गर्नु हुँदैन। नागरिकको जीवनमा कति सकारात्मक परिवर्तन आयो भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

गरिब, विपन्न,अपाङ्गता भएका व्यक्ति,महिला,दुर्गम क्षेत्रका नागरिक र अवसरबाट पछाडि परेका समुदायलाई विकासको मूल प्रवाहमा ल्याउनुपर्छ। आर्थिक वृद्धि समावेशी भएन भने समृद्धिको लाभ सबै नागरिकसम्म पुग्न सक्दैन।

सरकारलाई केही स्पष्ट प्रश्न-

• नेपाल सरकार र राजनीतिक नेतृत्वले अब गम्भीरतापूर्वक आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने बेला आएको छ।

– हामीले घोषणा गरेका विकास आयोजना समयमै र निर्धारित गुणस्तरमा किन सम्पन्न गर्न सकेका छैनौँ?

– सार्वजनिक खर्च र सरकारी निर्णयलाई अझ पारदर्शी तथा जवाफदेही बनाउन के ठोस सुधार गर्दै छौँ?

– युवाले आफ्नै देशमा रोजगारी र उद्यमको अवसर पाउने वातावरण बनाउन हाम्रो कार्ययोजना के छ?

– विदेशमा सिकेको ज्ञान, सीप र प्रविधिलाई देशभित्र प्रयोग गर्ने प्रभावकारी संयन्त्र किन पर्याप्त रूपमा विकास गर्न सकेका छैनौँ?

– सरकार परिवर्तन भए पनि राष्ट्रिय प्राथमिकता र विकासका योजना निरन्तर रहने सुनिश्चितता कसरी गर्ने?

यी प्रश्न कुनै एउटा सरकार वा राजनीतिक दललाई मात्र लक्षित होइनन्। यी नेपाललाई समृद्ध बनाउने जिम्मेवारी बोकेका सबै राजनीतिक दल, सरकारी निकाय र नागरिक समाजसँग सम्बन्धित साझा प्रश्न हुन्।

निष्कर्ष : जापानको नक्कल होइन, राम्रा अभ्यासको अनुकरण गरौँ :

नेपालले जापान बन्ने प्रयास गर्नुपर्दैन,नेपालले आफ्नै पहिचान,आवश्यकता र सम्भावनाअनुसार विकसित नेपाल निर्माण गर्नुपर्छ। तर अनुशासन,गुणस्तरीय शिक्षा, प्रविधि,श्रमको सम्मान, दीर्घकालीन योजना,पारदर्शिता र संस्थागत जिम्मेवारीजस्ता राम्रा अभ्यास अपनाउन कुनै बाधा छैन। जापानको विकास यात्रामा सफलता मात्र छैन,आर्थिक सुस्तता,जनसङ्ख्याको वृद्धावस्था र श्रमशक्तिसम्बन्धी चुनौती पनि छन्। त्यसैले हामीले त्यहाँका उपलब्धि मात्र होइन, अनुभवबाट सिक्न सकिने सीमाहरूलाई पनि बुझ्नुपर्छ।

नेपालसँग सम्भावना छ, मेहनती जनशक्ति छ,प्राकृतिक स्रोत छन् र संसारभर फैलिएको नेपाली समुदाय छ। अब आवश्यक छ—स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण, स्थिर नीतिगत वातावरण,सक्षम संस्था र परिणाम दिन सक्ने नेतृत्व। देश विकास भाषणले होइन, कामले हुन्छ। “समृद्धि नाराले होइन,उत्पादनले आउँछ। सुशासन प्रतिबद्धताले होइन, व्यवहार र जवाफदेहिताले स्थापित हुन्छ।”

नेपाल सरकारले अब विकासका कुरा दोहोर्‍याउनेभन्दा विकासको परिणाम देखाउने समय आएको छ। राजनीतिक नेतृत्वले व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नागरिकले पनि आफ्नो ठाउँबाट इमानदारी, अनुशासन र जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ। हामी विदेशमा रहेका नेपालीको चाहना नेपाल छोड्नुपर्ने बाध्यता बढोस् भन्ने होइन,नेपालमै सम्भावना देखियोस्,युवाले स्वदेशमै भविष्य बनाउन सकून् र विदेशमा सिकेको ज्ञान तथा सीप आफ्नै देशको समृद्धिमा उपयोग गर्न सकून् भन्ने हो।

नेपालले आजैदेखि सही दिशा, दृढ इच्छाशक्ति र प्रभावकारी कार्यान्वयनको बाटो समात्न सके समृद्धिको सपना असम्भव छैन।अब प्रश्न नेपालमा सम्भावना छ कि छैन भन्ने होइन,प्रश्न सम्भावनालाई वास्तविक समृद्धिमा बदल्ने जिम्मेवारी हामीले कहिले र कसरी पूरा गर्छौँ भन्ने हो।

शेखर सेढाई

हाल:जापान